Het regent, maar toch is het droog - Peilbeheerder Lotje legt uit hoe dat kan

Waarom nat weer niet automatisch betekent dat er genoeg water is

De maand juni laat zich tot nu toe van een natte kant zien. Regelmatig trekken buien over het gebied en lijkt er op het eerste gezicht weinig reden tot zorg. Toch spreekt het waterschap van droogte en geldt er op de flanken van de Utrechtse Heuvelrug een onttrekkingsverbod voor oppervlaktewater. Dat lijkt tegenstrijdig, maar volgens peilbeheerder Lotje Räkers is het goed te verklaren: “Droogte gaat niet over een paar natte dagen, maar over de waterbalans over een langere periode.”

Water komt van meerdere kanten

Om de situatie te begrijpen, is het belangrijk om te weten hoe het watersysteem werkt. Oppervlaktewater (het water in sloten, kanalen en rivieren) wordt namelijk op verschillende manieren aangevuld.

Neerslag is de meest zichtbare bron. Wanneer het regent, zakt een deel van het water de bodem in en vult het grondwater aan. Een ander deel stroomt via de bodem of over het oppervlak naar sloten en watergangen. Maar regen is niet de enige aanvoerbron. Binnen het beheergebied van HDSR wordt ook water aangevoerd vanuit het landelijke watersysteem, via onder andere de Nederrijn/Lek en het Amsterdam-Rijnkanaal.

“Die aanvoer is essentieel,” legt Lotje uit. “Via gemalen en inlaten kunnen we water naar ons gebied brengen en waterstanden op peil houden. Zonder die mogelijkheid zouden we veel sneller problemen krijgen bij droogte.”

Een lage grondwaterstand heeft gevolgen die niet altijd direct zichtbaar zijn, maar wel grote impact hebben. Grondwater is namelijk een belangrijke bron voor het aanvullen van sloten en beken, vooral in droge perioden. Als de stand te laag is, valt die aanvulling weg en dalen waterpeilen sneller.

Daarnaast leidt een tekort aan grondwater tot verdroging van natuurgebieden: planten en bomen krijgen minder water, waardoor biodiversiteit onder druk komt te staan. Ook landbouwgewassen kunnen slechter groeien. Op langere termijn kan een lage grondwaterstand zelfs zorgen voor bodemdaling, wat risico’s geeft voor gebouwen, wegen en infrastructuur.

Ook voor de drinkwatervoorziening is grondwater van groot belang. In Nederland komt een groot deel van het drinkwater uit grondwater. Als de voorraden niet voldoende worden aangevuld, kan dat op termijn gevolgen hebben voor de beschikbaarheid van drinkwater.

Niet overal gelijke mogelijkheden

Toch geldt dat niet voor elke plek. Met name de flanken van de Utrechtse Heuvelrug zijn kwetsbaar. Dit gebied ligt hoger dan de rest van het watersysteem, waardoor water aanvoeren vanuit rivieren en kanalen lastig is.

“Daar zijn we vooral afhankelijk van neerslag en kwelwater,” zegt Lotje. “Kwel is grondwater dat onder druk omhoogkomt. Maar als de grondwaterstand laag is, neemt die kwel sterk af of valt zelfs helemaal weg.”

Juist dat speelt nu een grote rol. Door de lage grondwaterstanden blijft de natuurlijke aanvulling vanuit de bodem uit, waardoor het systeem extra afhankelijk wordt van regen.

Een droge erfenis uit 2025

De oorzaak van de huidige droogte ligt niet alleen in het weer van de afgelopen weken. De basis werd al eerder gelegd. De zomer van 2025 was zeer droog, met een neerslagtekort van 233 millimeter. Dat betekent dat er veel meer water verdampte dan er aan neerslag viel.

“Daardoor zijn de grondwaterstanden flink gedaald,” aldus Lotje. “Normaal gesproken wordt dat in de winter aangevuld, maar dat is dit jaar niet volledig gebeurd.”

Hoewel er afgelopen winter wel natte perioden waren, viel er onvoldoende neerslag om het tekort in te halen. Ook 2026 verloopt tot nu toe relatief droog. Het neerslagtekort ligt ruim boven gemiddeld en bevindt zich in de buurt van de 5 procent droogste jaren sinds het begin van de metingen.

Waarom regen niet direct helpt

Dat verklaart ook waarom het huidige natte weer niet automatisch betekent dat de droogte voorbij is. De bodem speelt hierin een belangrijke rol.

“Het lijkt misschien logisch dat droge grond al het water opneemt,” zegt Lotje. “Maar na een droge periode is de bodem vaak juist minder goed in staat om water op te nemen, waardoor regen sneller afstroomt naar sloten en beken.”

Daarnaast gaat een deel van de neerslag verloren door verdamping, zeker in de warmere maanden. Het effect van regen op het watersysteem is daardoor minder groot dan het op het eerste gezicht lijkt.

Maatregelen nodig op de Heuvelrug

Op de flanken van de Utrechtse Heuvelrug zijn de gevolgen inmiddels zichtbaar. Waterstanden dalen en op sommige plekken vallen watergangen zelfs droog. Het waterschap probeert het water zo lang mogelijk vast te houden met stuwen, maar dat is niet voldoende om het tekort op te vangen.

Daarom is er een onttrekkingsverbod voor oppervlaktewater ingesteld. Dat betekent dat het in dit gebied tijdelijk niet is toegestaan om water uit sloten en beken te gebruiken, bijvoorbeeld voor beregening.

Elders nog voldoende speelruimte

In de rest van het beheergebied is de situatie minder nijpend. Daar kan nog water worden aangevoerd vanuit het landelijke systeem, waardoor de waterstanden op peil blijven en een onttrekkingsverbod voorlopig niet nodig is.

Een kwestie van balans

De huidige situatie laat vooral zien dat droogte niet altijd zichtbaar is. Regenachtige dagen kunnen een vertekend beeld geven, terwijl onder de grond de tekorten blijven bestaan.

“Het gaat om de totale waterbalans,” benadrukt Lotje. “Niet alleen wat er nu valt, maar ook wat er eerder is gebeurd en hoeveel water er nog beschikbaar is in de bodem en het systeem.”

De conclusie is duidelijk: hoewel het regent, is het watersysteem nog niet hersteld van eerdere droge perioden. Pas als het grondwater weer structureel is aangevuld, kan er echt gesproken worden van voldoende water. Tot die tijd blijft zorgvuldig omgaan met water noodzakelijk.